Πάντα ήθελα να σχολιάσω ορισμένα θέματα που με απασχολούν όσον αφορά το κλισέ πια, της «γενιάς των 700 €». Δεν πρόκειται να ακολουθήσουν τίποτα βαρύγδουπες ανακοινώσεις, διακηρύξεις ή μανιφέστα, απλά θα ήθελα να καταγράψω κάποια θέματα που απασχολούν την καθημερινότητα όλων των εργοδοτών. Ναι, ξέρω κάποιοι θα αντιδράσουν αλλά προφανώς κι εδώ, όπως σχεδόν σε όλα τα θέματα, ισχύει ακόμα ένα κλισέ : από ποια πλευρά το βλέπεις.

Θεωρώ ότι πολύς κόσμος γίνεται «θύμα»  μιας -τεχνηέντως- εφαρμοσμένης πολιτικής που θέλει τον εργαζόμενο να στρέφεται πρωταρχικά κατά του όποιου εργοδότη του (και να αφήνει σχετικά ανέγγιχτο τον κρατικό μηχανισμό). Ο δρόμος αυτός, επιτρέψτε μου, αλλά δεν οδηγεί πουθενά. Δείχνει δηλαδή ότι οι εργαζόμενοι που αμοίβονται με 700€, έχουν φαινομενικά δύο αντιπάλους. Την εκάστοτε πολιτική των χαμηλών μισθών και την εργοδοσία που «πίνει το αίμα των εργαζόμενων» κατά τις λυπηρές και παράλληλα παρωχημένες διαπιστώσεις της αριστεράς. Τις περισσότερες φορές, τα πράγματα δεν είναι έτσι. Τις πιο πολλές φορές, ο εκάστοτε εργοδότης θα έδινε μετά χαράς υψηλούς μισθούς στους υπαλλήλους του, αλλά απλά δεν μπορεί.

Οι εργοδότες δεν έχουν δίκιο σε όλα, σε πολλά θα έλεγα ότι ακολουθούν πρωτοφανούς ευρηματικότητας απατεωνίστικες πρακτικές. Φοροδιαφυγή, εισφοροδιαφυγή, τεχνάσματα με υπαλλήλους-ελεύθερους επαγγελματίες, 12ωρα εργασίας για τους υπαλλήλους χωρίς να καταβάλλονται υπερωρίες, μη καταβολές επιδομάτων πτυχίων, «προσλήψεις» προσωπικού που δεν φαίνονται πουθενά και άλλα «ελληνικά».

Δεν μπορώ να γνωρίζω, πόσοι από τους αναγνώστες αυτού του blog, είναι εργοδότες, δηλαδή έχουν δημιουργήσει μια επιχείρηση και απασχολούν προσωπικό, ώστε να κατανοήσουν κάποια από τα θέματα που θα αναφερθούν παρακάτω.

Ξεκινάω με μια στρέβλωση που βλέπω να επικρατεί τα τελευταία χρόνια -και αναφέρομαι πάντα στα εντός πεπραγμένα- , η οποία ξεκίνησε από την απόφαση δραστηριοποίησης πολλών επιχειρήσεων που μέχρι πρότινος δραστηριοποιούνταν στην Ελλάδα, σε γειτονικά κράτη. Ή την μετατροπή τους σε off-shore με έδρα κάποια μυστήρια νησιά ανά τους ωκεανούς ή την Κύπρο. Η στρέβλωση λοιπόν έρχεται στην επιφάνεια, όταν βλέπω αντιδράσεις από κόμματα ή την ίδια την κοινωνία του τύπου «η επιχείρηση μεταφέρθηκε (ή έκλεισε) και Χ εργαζόμενοι θα μείνουν στον δρόμο». Μια αντίδραση, που ξεκάθαρα προσπαθεί να αποτινάξει τον μανδύα των ευθυνών από τις πλάτες του κράτους και να τον φορέσει στην πλάτη του εκάστοτε εργοδότη που παίρνει μια τέτοια απόφαση για το μέλλον της επιχείρησής του.
Ας ξεκινήσουμε από τα αυτονόητα : Σκοπός του όποιου επιχειρηματία ξεκινά μια επιχείρηση, φυσικά δεν είναι να απασχολήσει προσωπικό. Σκοπός του είναι να κερδίσει χρήματα. Παρεμπιπτόντως, για να το πετύχει αυτό, απασχολεί και προσωπικό.  Αυτός είναι που υπογράφει, που δανείζεται, που κάνει ανοίγματα, που παίζει σχεδόν κάθε ημέρα το κεφάλι του (και της οικογένειας του) κορώνα – γράμματα.  Αυτός που είναι που εργάζεται 12 και 14 ώρες κάθε ημέρα συμπεριλαμβανομένων και αργιών και αυτός είναι που ζει όλες τις αγωνίες. Είναι λογικό λοιπόν, όταν στην Ελλάδα η φορολογία αγγίζει (επιεικώς) το 45% να μεταφέρει τις δραστηριότητές του αλλού, ας πούμε στην Κύπρο που η φορολογία είναι 10%.

Μπορεί, ένας εκ των εργαζομένων που αμοίβεται με 700 € να κατανοήσει αυτή την τεράστια διαφορά φορολογίας; Μπορεί να κατανοήσει ότι ο μισθός του κυμαίνεται σε τόσο χαμηλά επίπεδα εξαιτίας αυτής της άνευ λόγου υψηλότατης φορολογίας (εκτός κι αν απολαμβάνουμε τίποτα δυτικοευρωπαϊκού τύπου δημόσιες υπηρεσίες και δεν το έχω αντιληφθεί); Με απλά μαθηματικά παραδείγματα : μια επιχείρηση, που απασχολεί 5 υπαλλήλους και τους οποίους αμοίβει με 700€ μηνιαίως, την περασμένη χρονιά έβγαλε καθαρό κέρδος 200.000 €.  Θα πρέπει να δώσει στην εφορία τις 90.000 €. Αν δεν έδινε τις 90.000 € και έδινε τις 20.000 € (φορολογούμενη με 10%) και δίνοντας ο εργοδότης ένα 30% (μόνο) στους υπαλλήλους του ως αύξηση μισθού από το ποσό που περισσεύει, μπορείτε να υπολογίσετε πόσα χρήματα θα έπαιρνε κάθε εργαζόμενος μηνιαίως; Για να μην σπάτε το κεφάλι σας, θα σας πω εγώ : 1050 €. Καθαρά.

Για τους εργοδότες, η γενιά των 700€ δεν υφίσταται. Υφίσταται η γενιά των 1300€. Γιατί ένας εργαζόμενος που παίρνει στο χέρι 700€ (αυτά βάζει στην τσέπη του, αυτά αναγνωρίζει ως αμοιβή και καλά κάνει) για τον εργοδότη του κοστίζει 1300€ μηνιαίως. Γιατί εκτός των 700€ που καταβάλλει κάθε μήνα στον υπάλληλο του έχει να πληρώσει ακόμη : το ΙΚΑ του εργοδότη, το ΙΚΑ του υπαλλήλου και τον ΦΜΥ (φόρο μισθωτών υπηρεσιών του υπαλλήλου). Εκτός αυτού θα πρέπει να συνυπολογίσει κάποιος, ότι ο εργοδότης καταβάλλει 15 μισθούς στον κάθε υπάλληλο του ετησίως  (την μισθοδοσία του επί 12 μήνες, δώρο χριστουγέννων, δώρο πάσχα + επίδομα αδείας, και η άδεια που ο κάθε υπάλληλος πληρώνεται κανονικά αλλά δεν δουλεύει).

Να αναφέρω ένα ακόμα παράδειγμα, για να καταδείξω την λυσσαλέα προσπάθεια του κράτους, να παραμείνουν οι μισθοί τόσο χαμηλά. Ας πούμε ότι απασχολώ έναν υπάλληλο από τον οποίο είμαι πολύ ευχαριστημένος. Στο τέλος του μήνα έχω την ευγενή πρόθεση να του δώσω ένα bonus 400 € για να ανταμείψω την προσπάθειά του. Πάλι έρχεται το κράτος και θέλει σε αυτά τα 400€, να πληρώσεις ΙΚΑ εργοδότη, ΙΚΑ υπαλλήλου, ΦΜΥ.  Έχεις δύο εναλλακτικές : Ή τους στέλνεις στα τσακίδια και δεν δίνεις τίποτα στον υπάλληλο σου ή δίνεις. Και στον υπάλληλό σου και σε όλα τα παρελκόμενα (δηλαδή δεν δίνεις 400€ αλλά περίπου 650€).  Προσέξτε τώρα το άνομο του πράγματος : Πληρώνεις κάθε μήνα στο ΙΚΑ για κάθε υπάλληλο που απασχολείς το ανάλογο ποσό σε σχέση με τον μισθό του, για να κολλούνται τα 25 ένσημα. Όταν δίνεις bonus που και πάλι πληρώνεις ΙΚΑ, αυξάνονται τα ένσημα; Όχι, παραμένουν 25. Δηλαδή πληρώνεις όλο τον συρφετό που σου έχει επιβάλλει το κράτος να πληρώνεις ως εργοδότης, αλλά τα ένσημα δεν αυξάνονται. Πάλι ο υπάλληλος θα πάρει 25 ένσημα. Το ίδιο συμβαίνει και με τις υπερωρίες. Πληρώνεις ΙΚΑ εργοδότη, ΙΚΑ υπαλλήλου κλπ. αλλά τα ένσημα παραμένουν 25!!! Τότε για ποιο λόγο να πληρώνεις το ασφαλιστικό ταμείο στις extra παροχές και στις υπερωρίες; Δεν το γνωρίζω, πιστεύω δε ότι δεν το γνωρίζουν ούτε κρατικοί λειτουργοί, υπεύθυνοι για παρόμοια θέματα.

Στα προαναφερόμενα, ειδικά με αυτό της μείωσης της φορολογίας, μπορεί ενδεχομένως κάποιοι να θεωρήσουν ότι η τόσο μεγάλη πτώση των φορολογικών συντελεστών (από το 45% στο 10%) αφήνει παντελώς εκτεθειμένο το κράτος που δεν θα μπορεί να καλύψει τις ανάγκες του. Νομίζω ότι είναι προφανές πόσο απλά είναι τα πράγματα, που όχι φοιτητής οικονομικού πανεπιστημίου αλλά έφηβος που έκανε την φευγαλέα σκέψη να σπουδάσει οικονομικά, κατανοεί :

- Πιστεύω ότι με τέτοιο συντελεστή φορολογίας κανένας δεν θα φοροδιαφεύγει (και όποιος το κάνει, να τιμωρείται παραδειγματικά). Ποιος δεν θα ήθελε δηλαδή, να είναι όχι απλά νόμιμος αλλά να μπορεί να διακινήσει τα χρήματά του οπως θέλει ανά πάσα στιγμή; Γιατί αυτή την στιγμή, κι αν θεωρήσουμε ότι φοροδιαφεύγει κάτι τέτοιο είναι αδύνατο, με την λαιμητόμο του «πόθεν έσχες» (αλλά και των επερχόμενων «τεκμηρίων») πάνω από το κεφάλι του.
- Με τόσο χαμηλό συντελεστή φορολογίας, θα έρθουν επιτέλους οι πολυπόθητες επενδύσεις (σε μια χώρα που δεν παράγει ούτε συνδετήρες…)
- Θα καταργηθεί η «μαύρη» εργασία ή θα μειωθεί σε πάρα πολύ χαμηλά επίπεδα, γεμίζοντας με φρέσκο χρήμα τα ασφαλιστικά ταμεία.

Σε όλα τα προαναφερθέντα, διαπιστώνω ένα «πολιτικό κενό». Δεν υπάρχει κόμμα, -όχι κόμμα εξουσίας, απλό κόμμα- που να λαμβάνει υπ’όψιν τα δικαιώματα των εργοδοτών. Αν όχι να «πολεμήσει″ γι′αυτά, τουλάχιστον να αναλάβει τον ρόλο κάποιου ρόλου εκπροσώπησης. Αλλά ξεχνάω ότι κυρίως μας ενδιαφέρει το θεαθήναι και όχι η ουσία. Αντί να μειώσουμε την φορολογία, προτιμάμε να κατασπαταλάμε χρήμα σε κάτι θλιβερά προγράμματα απασχόλησης του ΟΑΕΔ, σε προγράμματα τύπου STAGE που εξευτελίζουν την προσωπικότητα του συμμετέχοντα και σε ξεροκόμματα επιδότησεων για νέους επιχειρηματίες και γυναίκες.
Το πολιτικό marketing δεν έχει σκεφθεί να ασχοληθεί λίγο με μια τάξη του 1,5 με 2 εκ. ανθρώπων;

Καλές γιορτές σε όλους.

Νομίζω ότι το γαϊτανάκι που στήθηκε γύρω από το e-services το αποδεικνύει. Kρίμα, γιατί θυσιάστηκε, τουλάχιστον για το πρώτο στάδιο του προγράμματος, η δυνατότητα να γίνουν πραγματικά καλές δουλειές και να αναπτυχθούν χρήσιμες υπηρεσίες, στον βωμό του να εξασφαλίσει ο επιδοτούμενος κανένα χιλιάρικο για την τσέπη του.

Φαίνετε ότι το «Δικτυωθείτε» λίγα δίδαξε, κι αν μετά από κάποια χρόνια κάποιοι αιθεροβάμονες (όπως εγώ), περίμεναν να βελτιωθεί η κατάσταση απογοητεύθηκαν.

Ελπίζω, οι ελεγκτικοί μηχανισμοί του προγράμματος να απορρίψουν την πλειονότητα των αιτήσεων, τουλάχιστον αυτών που «βγάζουν μάτια» όσον αφορά την προσφερόμενη εργασία και το ποσό που θα τιμολογηθεί, που βάσει στατιστικών που προκύπτουν από τις συναντήσεις με ενδιαφερόμενους που κάναμε εμείς (και ήταν πάνω από πενήντα), αποτελούν την συντριπτική πλειοψηφία.

Απορώ και για κάποιες εταιρείες του χώρου, που δέχονται να παίξουν το παιχνίδι, για να βγάλουν 500 και 1000 euro (μέχρι και διαφήμιση στο adwοrds είδα, για συνολικό κόστος 200 euro), υπερτιμολογώντας στο εικοσαπλάσιο και δεχόμενοι να πάρουν επιταγές που θα λήγουν το καλοκαίρι ή το φθινόπωρο του επόμενου έτους (κι αφού πρώτα ο επιδοτούμενος εισπράξει). Ή έχουμε να κάνουμε με τελείως αφελείς, ή η κατάσταση είναι τόσο δύσκολη που αξίζει να ρισκάρεις την βιωσιμότητα της επιχείρησης σου για να εξυπηρετήσεις τους «πελάτες», πράγμα που τουλάχιστον στην δική μου αντίληψη δεν έχει υποπέσει, παρά το ότι σύσσωμα τα ΜΜΕ προσπαθούν να μας πείσουν με το ζόρι, ότι η οικονομική κρίση είναι ήδη εδώ.

Κρίμα και για την ευρωπαϊκή ένωση και τους λοιπούς ευρωπαίους φορολογούμενους, που πληρώνουν αδρά για να επιδοτηθεί η ανάπτυξη μιας χώρας, που από την νοοτροπία των κατοίκων της είναι καταδικασμένη να έχει τον ρόλο του ουραγού, αναπτυξιακά και οικονομικά.

Είμαι περίεργος να μάθω, αν όλοι αυτοί που ξεσηκώθηκαν για το ένα εκατομμύριο ευρώ που στοίχισε το site του Δήμου Αθηναίων -μην έχοντας εμπεριστατωμένη άποψη είναι η αλήθεια, αλλά παρασυρόμενοι από την γενική κατακραυγή-, βάλλοντας κατά δικαίων και αδίκων, αν έχουν να πουν κάτι τώρα για να σταματήσει πια αυτό το τσίρκο με τα επιδοτούμενα προγράμματα.

Απλά να υπενθυμίσω, ότι ο προϋπολογισμός της δράσης είναι 17.000.000 ευρώ που θα κατασπαταληθούν σε υπερτιμολογήσεις, εκτός αν οι ελεγκτικοί μηχανισμοί του προγράμματος έχουν άλλη γνώμη, πράγμα που εύχομαι, αλλά βάσει προηγούμενης εμπειρίας, δυσκολεύομαι να πιστέψω.

Έχω σταματήσει να αγοράζω εφημερίδες από καιρό. Εκτός του γεγονότος ότι μπορείς να έχεις αμεσότερη και πολυδιάστατη ενημέρωση μέσω internet, βρίσκω πολύ «φτωχή» την παραινετική τους προσπάθεια προς την εξουσία αλλά και ανέμπνευστη την προσπάθεια χαλιναγώγησης των αναγνωστών τους.

Παρά ταύτα σήμερα το πρωϊ πήρα την Καθημερινή, και μετά την ανάγνωση ορισμένων θεμάτων, είχα την φαεινή ιδέα να δω σε ποιο σημείο αντίστοιχης ενημέρωσης βρίσκεται η διαδικτυακή της έκδοση. Δεν το είδα ποτέ, όχι γιατί το site είχε κάποιο πρόβλημα, αλλά γιατί ανοίγοντας το με ξένισε ιδιαίτερα το γεγονός της διαφοροποίησης του logo που συνοδεύει την εν γένει online παρουσία από την έντυπη έκδοση.

Ψάχνω να βρω τι γίνεται με τις υπόλοιπες εφημερίδες και συναντώ το ίδιο φαινόμενο. Eλάχιστες εξ’αυτών διατηρούν το brand των έντυπων εκδόσεων τους στην online παρουσία τους, και σχεδόν σε όλες αυτές αυτή η απόφαση δεν μοιάζει να έχει παρθεί κατόπιν ωρίμου σκέψεως, αλλά κατόπιν προχειρότητας και βιασύνης για να προλάβουν το τραίνο του web.

Άλλες δε, κοτσάρουν δίπλα στο brand τους ένα «online» είτε πρόχειρο, είτε κατόπιν μελέτης (αυτό το συμπέρασμα προκύπτει από την γενική αίσθηση που σου αφήνει η εμφάνιση του site)

Εξαιρέσεις, αλλά όχι φωτεινές μιας και η διαδικτυακή τους παρουσία θα μπορούσε να χαρακτηριστεί από φτωχή έως ανύπαρκτη, οι εφημερίδες της Αριστεράς Ριζοσπάστης και Αυγή καθώς και η Χώρα.

Φωτεινή εξαίρεση η Εspresso.

Δεν έχω τον χρόνο να περιηγηθώ στον παγκόσμιο τύπο να δω τι ακριβώς γίνεται μεταξύ online και offline έκδοσης, προλαβαίνω όμως να πεταχτώ μέχρι την άλλη άκρη του Ατλαντικού, να δω τι κάνουν οι πρωτοπόροι : New York Times, Los Angeles Times, Wall Street Journal, Usa Today (μόνο την Washington Post βρήκα να έχει κοτσάρει ένα περιττό «.com» δίπλα στο logo της).

Προσωπική μου γνώμη μου είναι, ότι η online παρουσία του ελληνικού πολιτικού τύπου προδίδει μια μη άνετη σχέση με το μέσο, έναν εξαναγκασμό παρουσίας από τα σημεία των καιρών. Δεν μπορώ αλλιώς να δικαιολογήσω τον ανύπαρκτο τρόπο πλασαρίσματος των brands τους στο δίκτυο και την καταφανέστατη προσπάθεια διαφοροποίησης του «πλούσιου εντύπου» σε σχέση με την κατά πολύ λιγότερο πλούσια, από άποψη περιεχομένου, online παρουσία στην συντριπτική πλειοψηφία αυτών.

Πως θα ακολουθήσουμε το μέλλον που προμηνύεται δυσοίωνο για τα έντυπα, με τέτοιας αντίληψης προσεγγίσεις του δικτύου, είναι απορίας άξιον για τα ημερήσια και κυριακάτικα πολιτικά φύλλα.

Έχει ενδιαφέρον τελικά να ακούς τον πρώην γενικό διευθυντή της Εθνικής Συμμετοχών (επί το ελληνικότερον : Venture Capitals) να απαριθμεί τους λόγους που απέτυχε. Η επεξήγηση του τρόπου που δουλεύουν τα Venture Capitals είναι μεν χρήσιμη, αλλά κάπως ανούσια αν δεν αντιστοιχηθεί με την ελληνική – άκρως συντηρητική – φιλοσοφία περί χρηματοδοτήσεων.

Το κακό, το εστιάζω στο γεγονός, ότι στην Ελλάδα όταν σκεφτόμαστε τον όρο Venture Capitals με κάποιον αυτοματοποιημένο τρόπο το μυαλό μας πάει στις τράπεζες. Μα, αν είναι δυνατόν, οι ελληνικές τράπεζες, οι ναοί της συντηρητικότητας, να χρηματοδοτήσουν ποτέ τεχνολογικής φύσεως προσπάθεια. Όχι απλά αμφιβάλλω, αλλά είμαι σίγουρος ότι αν ποτέ γίνει κάτι τέτοιο, θα είναι αποτέλεσμα συγκυρίας και δεν θα πηγάζει από μια αληθινή ανάγκη του να ψάξουμε λίγο παραπάνω για να κατάλαβουμε κάτι τεχνολογικό και καινοτόμο, ώστε να το χρηματοδοτήσουμε.

Κατά τα λοιπά, ορθότατες οι αναφορές του κυρίου Κ. Μητσοτάκη για τους λόγους που τα startup και εν γένει η επιχειρηματικότητα στην Ελλάδα, αντιμετωπίζουν αξεπέραστες δυσκολίες. Τα περισσότερα γνωστά, προσωπικά βρήκα πολύ σημαντικό τον λόγο περί τραγικά αναχρονιστικού πτωχευτικού δικαίου που κρέμεται σαν σπαθί πάνω από το κεφάλι του νεόκοπου επιχειρηματία, σε περίπτωση αποτυχίας των δραστηριοτήτων του.

Με ξένισε κάπως το γεγονός, ότι δεν αναφέρθηκε καθόλου στο θέμα της φορολογίας. Ήθελα να τον ρωτήσω αλλά ήμουν μακριά και με πρόλαβαν οι ερωτήσεις από τις μπροστινές θέσεις, αν το θεωρεί υποδεέστερο ή απλά ξέχασε να το αναφέρει. Και δεν αναφέρομαι τόσο στο ύψος της φορολογίας, όσο στο μη σταθερό φορολογικό πλαίσιο (κάθε χρόνο και νέες αλλαγές), μέσα στο οποίο καλείται μια επιχείρηση να δραστηριοποιηθεί.

Η κακή συγκυρία της όλης υπόθεσης, είναι ότι οι ενδιαφερόμενοι και μελλοντικοί νέοι επιχειρηματίες έχουν πέσει πάνω στην κρίση (σχεδόν κατάρρευση) των αγορών. Ενδιαφέρον θα είχε, αν στο επόμενο Open Coffee, ακούγαμε την γνώμη ενός ειδικού περί της οικονομίας που ενδεχομένως θα είχε και συμβουλευτικό χαρακτήρα προς αυτούς που θέλουν να ξεκινήσουν, δεν βρίσκουν κεφάλαια και πέφτουν και πάνω στην χρονική συγκυρία της κρίσης.

Ίσως κάποιοι βιαστούν να πουν, ότι η κρίση είναι απλά χρηματιστηριακή, αυτό που δεν καταλαβαίνουν είναι ότι το χρηματιστήριο είναι ο καθρέφτης της οικονομικής κατάστασης μιας κοινωνίας. Eπί παραδείγματι, το 1929 πριν το ιστορικό αμερικανικό κραχ η εφημερίδα Πρωϊα έγραφε : «ταβέρνες γεμάτες, κουρεία γεμάτα, τεχνίτες, που δεν ευκαιρούσαν να επιδιορθώσουν ζημιές, πανηγύρια, χοροί, κέφι παντού».Το 1931 οι συνέπειες του κραχ έρχονται στην χώρα μας και οδηγούν το χρηματιστήριο σε κλείσιμο για περίπου 1,5 έτος, επιφέροντας παράλληλα και δραματικές αλλαγές στην καθημερινότητα του πολίτη.

Πάντα είναι καιρός για startup, ειδικά για αυτά που βασίζονται σε καινοτόμες ιδέες, το πρόβλημα είναι ποιος θα τα χρηματοδοτήσει εν μέσω αυτού του διεθνούς κυκεώνα και με τα μεγαλοστελέχη των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων να ανακαλύπτουν με τρόμο ότι έφθασε η εποχή των ισχνών αγελάδων και ότι πρέπει να επιστραφούν οι Porsche Cayenne. H γνώμη μου είναι ότι σε τέτοιες συνθήκες επιβιώνουν αυτοί που κάνουν μετρημένες κινήσεις. Άλλωστε, χρηματοδότηση δεν υπήρχε και σε εποχές με άριστες συνθήκες. Το μείζον είναι, το ρίσκο που αναλαμβάνει κανείς, κάνοντας το οικονομικό άνοιγμα τώρα, μεσούσης της κρίσης, και με τις συνέπειες της να μην έχουν φθάσει ακόμη στην Ελλάδα.